«Химия және сиқыр» сыныптан тыс іс-шара

Өткізілген күні: 19.11.2025

Пәні: Химия

Мақсаты:

• Оқушылардың химияға деген қызығушылығын арттыру;
• Тәжірибе арқылы химиялық құбылыстарды түсіндіру;
• Қауіпсіз жұмыс дағдыларын қалыптастыру;
• Теорияны өмірмен байланыстыру.

Форматы: Көрсетілім-шоу, топтық жұмыс, интерактивті түсіндіру.

Іс-шараның барысы

1. Ұйымдастыру кезеңі (2–3 мин)

• Мұғалім оқушыларды қарсы алады.
• «Бүгін біз химия ғылымының сиқырға ұқсайтын керемет құбылыстарын тамашалаймыз!»

2. Қауіпсіздік ережелерін еске салу (3 мин)

• Қорғаныш көзілдірік, халат кию.
• Реактивтерді рұқсатсыз ұстамау.
• Спиртшамға жақындамау.
• Тамақты, сусынды үстелге қоймау.
• Тәжірибелерді тек мұғалім орындайды.

3. Эксперименттер жоспары

Эксперимент 1. «Түрлі түсті химиялық жалын»

Мақсаты: Металл иондары жалында әртүрлі түске боялатынын көрсету.
Қажетті заттар:

• Спирт шамы
• Металл тұздары: NaCl, KCl, CuCl₂, SrCl₂
• Жанып тұрған ағаш таяқшалар

Жүргізілуі:

1. Таяқшаны металл тұзының ерітіндісіне малып, жалынға әкелу.
2. Жалын түсін байқау.

Түсіндіру:

• Na — сары жалын
• K — күлгін
• Cu — көк-жасыл
• Sr — қызыл
  Бұл — иондардың электрондарының қозуы мен қайта оралуы кезінде шығатын жарық.

Эксперимент 2. «Крахмал клейстері — йодпен сиқырлы қараю»

Мақсаты: Крахмал мен йод арасындағы химиялық реакцияны көрсету.
Қажетті заттар:

• Крахмал ерітіндісі (клейстер)
• Йодтың әлсіз ерітіндісі

Жүргізілуі:

1. Крахмал ерітіндісін стаканға құю.
2. Бірнеше тамшы йод тамызу.
3. Ерітіндінің бірден қою көк түске өзгеруін бақылау.

Түсіндіру:
Йод молекуласы крахмалдың амилоза спиралына кіріп, кешен түзеді → көк түс береді.

Эксперимент 3. «Жасанды қан» — химиялық реакция арқылы қанға ұқсас сұйықтық

Мақсаты: Түстердің араласуы және тығыздықты демонстрациялау.
Қажетті заттар:

• Суға ерітілген крахмал (аз мөлшерде)
• Қызыл тағамдық бояу
• Тамшы қою жасыл бояу (қанның қоюлығын беру үшін)
• Глицерин (қажет болса)

Жасалу жолы:

1. Крахмал ерітіндісін қызыл бояумен араластыру.
2. 1 тамшы жасыл бояу қосып, табиғи қызыл-қоңыр түске жеткізу.
3. Қою болуы үшін тамшы глицерин қосуға болады.

Түсіндіру:
Химиялық реакция жоқ, тек ерітінділердің араласуы. Түстердің қосылу заңдылығы.

Эксперимент 4. «Өздігінен үрілетін шар» (шардың өздігінен толуы)

Мақсаты: Қышқыл мен карбонат реакциясынан бөлінетін көмірқышқыл газын көрсету.
Қажетті заттар:

• Ас содасы NaHCO₃
• Сірке суы CH₃COOH
• Пластикалық бөтелке
• Шар

Жүргізілуі:

1. Бөтелкеге сірке суын құю.
2. Шардың ішіне ас содасын салып, бөтелкенің аузына кигізу.
3. Соданы төгіп жібергенде шардың өзінен-өзі үрілгенін бақылау.

Реакция:
NaHCO₃ + CH₃COOH → CO₂↑ + NaCH₃COO + H₂O

Түсіндіру:
Реакция нәтижесінде газ көп бөлініп, шарды толтырады.

4. Қорытынды бөлім (5 мин)

• Оқушылардан алған әсері сұралады.
• «Қай тәжірибе ең сиқырлы болды?» мини-сауалнама.
• Химияның тұрмыста, медицинада, өндірісте осындай өзгерістерге негізделетіні түсіндіріледі.